فشار دولت براى پيشه‌وران و صنعتگران و تجار متوسط و كوچك كه از مزايايى برخوردار نبودند ، مرگبار و غيرقابل تحمل بود . » « 1 » « در عهد شاه صفى اول و شاه عباس دوم ، اهميت نقش تجار اروپايى در ايران افزايش يافت . شاه صفى اول با كمپانى انگليسى « است اينديا » قراردادى منعقد كرد و كمپانى مزبور متعهد شد ساليانه 1500 ليرهء استرلينگ به شاه ، بر سبيل « پيشكش » ، تقديم كند و هر ساله معادل مبلغ شصت هزار ليرهء استرلينگ ابريشم خريدارى كند . ولى از حدود سال 1050 ، رقيبان انگليسيها يعنى هلنديان نيز حق صدور ابريشم را بدون پرداخت عوارض گمركى ، بدست آوردند و در تجارت ايران مقام اول را احراز كردند . در عهد شاه عباس دوم ، امتيازاتى به تجار فرانسوى نيز داده شد و تجارتخانه‌هاى آنان در اصفهان و بندرعباس ايجاد گشت . » « 2 » تجار روسى در اصفهان و قزوين و ديگر شهرها مسكن گزيده بودند . آخرين سلاطين صفوى نه تنها به آسايش ملل تابع توجهى نداشتند بلكه حكام و فرمانروايان آنها بهر نحو مىخواستند ، از مردم حوزهء فرمانروايى ، بهره‌كشى مىكردند . در فرمانى كه شاه صفى در سال 1047 براى رفع « تكلفات شاقه » صادر كرده است ، پس از مقدمه‌اى ، چنين مىخوانيم : « . . . ظاهر شد كه اجناس مأكولات ، آنچه به كاشان مىآمده و در ميدان عربان خريد و فروخت مىشده ، [ از طرف ] حكام سابق ، از هر خروارى مقدارى ، تصرف مىشده . اسمى مبدع بر آن مخترع ، مثل يوزباشى و بارانداز ، بر خاطر عربان مىگذاشته‌اند . . . اگر حاكمى از اين تاريخ به بعد ، به كاشان آمده در اين امر متابعت ننمايد خاك بيشرمى در ديدهء خود ريخته خواهد بود . هركه او نيك مىكند يا بد * نيك و بد هرچه مىكند يا بد » « 3 » كم‌فروشى و گرانفروشى : تاورنيه مىنويسد : اگر كسى قيراطى از وزن كم بدهد يا دينارى زيادتر بگيرد ، فورا به مجازات مىرسد ؛ به اين ترتيب كه تخته كلاهى به سرش مىگذارند كه عبارت از كلامسيلندرى است به اندازهء كندوى عسل و يك زنگوله به گردنش مىبندند و در كوچه‌ها مىگردانند . بعد مقدارى چوب به كف پايش مىزنند و يك مبلغى هم جريمه دريافت مىدارند . ولى يك‌بار ، شاه عباس كبير براى عبرت ديگران ، دو نفر كم‌فروش را بسيخ كشيد و كباب كرد . « 4 » در عهد شاه سليمان ( يا صفى دوم ) كه آلت ناچيزى در دست عمال و خواجگان دربارى بود ، نخستين نشانه‌هاى انحطاط اقتصادى و سياسى ايران مشهود گشت . خوانين ازبك مجددا به خراسان حمله كردند ، و هلنديان جزيرهء قشم را در خليج فارس متصرف شدند . » « 5 » علت مستقيم انحطاط اقتصاد ايران ، افزايش فوق العاده بهرهء فئودالى و مالياتها بود كه روستا را ورشكست و

--> ( 1 ) . همان . ص 544 - 542 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان ( چاپ اول ) . ص 577 . ( 3 ) . آثار تاريخى شهرستانهاى نطنز و كاشان ، پيشين . ص 223 . ( 4 ) . ر ك : سفرنامهء تاورنيه ، پيشين . ص 613 - 612 . ( 5 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين . ص 559 .